|
رستم
خان رفعتالدوله ملقب به اسفندیاری از اهالی کرمان، درست در صد سال قبل
یعنی در 12 اسفند ماه سال 1288 صاحب فرزندی شد که او را اسفندیار
نامید. پدر، فرزند خود را برای تحصیل از زادگاهش کرمان به تهران روانه
کرد. اسفندیار دوران ابتدایی و دبیرستان را در مدرسه سنلویی تهران که
زیر نظر فرانسویان اداره میشد، به پایان رسانید. در دوران تحصیل، در
این مدرسه بود که نامبرده علاوه بر فراگیری علوم، به زبان فرانسه نیز
تسلط پیدا کرد. براین اساس، برای ادامه تحصیل در سطح عالی به سوی کشور
فرانسه رهسپار و در گرینیون
(Grignon)
مشغول به
تحصیل گردید. اما دیری نپایید که به دلیل تنگناهای مالی تحصیلش در
فرانسه ناتمام ماند و به میهن مراجعت کرد. اسفندیار اسفندیاری بقیه
تحصیلات خود را در ایران در مدرسه عالی فلاحت واقع در کرج که از موسسات
تابع وزارت کشاورزی بود، ادامه داد و در سال 1307 در سن نوزده سالگی با
مدرک لیسانس از این دانشکده فارغ التحصیل گردید و سپس بلافاصله به خدمت
نظام وظیفه (سالهای 1307 تا 1309) در آمد. ایشان از طرفی، به دلیل
علاقه و شایستگی که در فراگیری گیاهشناسی در دوران تحصیلات از خود
بروز داده بود و از طرفی دیگر به دلیل تسلط کامل به زبان خارجی،
مسئولان وقت دانشکده کشاورزی کرج بر آن شدند تا او را در سال 1309 و در
سن بیست و یک سالگی
به
عنوان معاون و دستیار آقای ژولین گوتیه (Julien
Gautier)
کارشناس و استاد گیاهشناسی دانشکده استخدام کنند.
از
آنجایی که اسفندیاری کوشش و تلاش وافری در آموزش و تحقیق از خود نشان
میداد، مسئولان دانشکده او را پس از پنج سال کار یعنی در سال 1314
برای ادامه تحصیل به وین اعزام نمودند. ایشان در سال 1317 و در سن بیست
و نه سالگی موفق به کسب مدرک دکتری از
Hochschule für
Bodenkultur
گردید و مجدداً برای ادامه خدمت به ایران و دانشکده
کشاورزی کرج بازگشت. در این هنگام پروفسور اروین گائوبا
(E. Gauba)
با ملیت اتریشی تدریس گیاهشناسی را در دانشکده عهدهدار بود و دکتر
اسفندیاری به سمت معاون ایشان انجام وظیفه میکرد. در سال 1320 و در
جریان جنگ جهانی دوم پس از ورود متفقین به ایران، پروفسور گائوبا مجبور
به ترک ایران گردید. از این سال (1320) به بعد، دکتر اسفندیاری با
همکاری دستیاران خود عهدهدار تدریس دروس گیاهشناسی و بیماریشناسی
گیاهی و علفهای هرز شد. ایشان اولین فرد ایرانی است که با مدرک دکتری
دروس بیماریشناسی گیاهی و قارچشناسی را شخصاً تدریس میکرد و تحقیقات
این دو رشته در ایران را آغاز کرده و در این راستا، اولین فرد ایرانی
است که نتیجه تحقیقات خود را در زمینه رشتههای مذکور به سبک مقالات
تحقیقاتی امروزی منتشر نموده است. در نتیجه، به درستی میتوان او را
پدر علوم بیماریشناسی گیاهی و قارچشناسی در ایران دانست و علاوه بر
این، جزو یکی از اولین پیشکسوتان گیاهشناسی ایران به حساب آورد.
در
سال 1324 که دانشکده کشاورزی کرج از وزارت کشاورزی منتزع و به دانشگاه
تهران پیوست، دکتر اسفندیاری در وزارت کشاورزی باقی ماند و فعالیت خود
را در قسمت تحقیقات گیاهپزشکی وزارت کشاورزی که آن زمانً آزمایشگاه
حشرهشناسی و دفع آفات نباتیًً نامیده میشد، ادامه داد. ایشان در این
سال پایه و اساس هرباریوم وزارت جهاد کشاورزی ایران
(Herbarium Ministerii Iranici
Agriculturae-IRAN)
را بنا نهاد و با همکاری دستیاران خود (مهندس عین ا... بهبودی شاهسون
از سال 1324 در قسمت گیاهشناسی و علفهای هرز و دکتر قوامالدین شریف
از سال 1326 در قسمت قارچشناسی و بیماریهای گیاهان) برای غنای آن
تلاش خستگیناپذیری را آغاز نمود. این کوشش و مجاهدت برای اعتلاء و پر
بارتر شدن هرباریوم همواره حتی تا ده روز قبل از فوت ایشان ادامه داشت.
دکتر اسفندیاری تمام طول خدمت دولتی خود را در وزارت کشاورزی گذراند و
مدت کوتاهی هم (1332 تا 1334) همزمان با وزارت مهندس منصور عطایی در
وزارت کشاورزی، به اجبار و به صورت مامور خدمت عهدهدار امور کشاورزی
شرکت نفت در آبادان بود. دکتر اسفندیاری در طول خدمت خود عهدهدار
ریاست اداره کل بررسیها (1325 تا 1329)، مدیریت کل حفظ نباتات (1334
تا 1338)، معاونت فنی وزیر کشاورزی (1338 تا 1343)، ریاست بخش تحقیقات
رستنیها در موسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور (1343-1350)، ریاست موسسه
تحقیقات گیاهپزشکی کشور (1345 تا 1353)، بود و در سال 1353 (در سن 65
سالگی) به افتخار بازنشستگی از کارهای اداری نایل آمد. دکتر اسفندیاری
پس از ورود به خدمت دولتی (1309) و تا ده روز مانده به فوت خود یعنی
حدود 65 سال به طور مستمر به عنوان استاد و یا پژوهشگر گیاهشناسی و
قارچشناسی فعالیت پیگیری داشت تا این که در تاریخ 12 مرداد 1374 در
سن 86 سالگی و در پنجاهمین سال تاسیس هرباریوم ایران در بیمارستان جم
تهران به دیار باقی شتافت. ثمر این تلاش بی وقفه او، علاوه بر شرکت در
تربیت و آموزش عده زیادی مهندس کشاورزی، نگارش تعداد زیادی اثر علمی
تحقیقاتی در زمینههای قارچشناسی، گیاهشناسی و بیماریشناسی گیاهی
بوده است که شخصاً یا با اشتراک دیگر دانشمندان تهیه و در مجلات علمی
ایران یا خارج از کشور به چاپ رسیده است. دکتر اسفندیاری نخستین مقاله
علمی خود را به اتفاق استاد خود پروفسور آدلف اشتاف(Prof.
Dr. Adolf Staffe) در
سال 1316 (1937میلادی) زمانیکه در وین به ادامه تحصیلاتش مشغول بود،
به زبان آلمانی و در مجله
Molkerei Zeitung
(جلد 66) در شهر هیلدس هایم(Hildesheim)
آلمان منتشر
کرد. عنوان مقالهEiniges über die
Michwirtschaft Irans (Persiens)
(شمهای
درباره اقتصاد شیر در ایران) بوده است. اما اولین مقاله تحقیقاتی و
تخصصی خویش را با مشارکت پروفسور فرانس پتراک(F.
Petrak)
قارچشناس بلند آوازه اتریشی در زمینه قارچشناسی و با عنوانBeiträge
zur Kenntnis iranischen Pilzflora
تهیه کرد که در سال 1320 (1941) و در مجله
Annales Mycologici
جلد 39 در برلین به چاپ رسیده است. ایشان در آثار تحقیقاتی خود، تعداد
44 گونه و یک ترکیب جدید از گیاهان گلدار و 29 گونه قارچ شخصاً یا با
مشارکت محققان دیگر به عنوان آرایه جدید به جهان دانش معرفی و توصیف
نموده است.
علاوه بر این، دکتر
اسفندیاری عضو هیات تحریریه مجلات آفات و بیماریهای گیاهی (از 1325 تا
1360)، بیماریهای گیاهی (از 1343 تا 1348) و
Sydowia (از
1947 تا 1955 میلادی) بود و به زبانهای فرانسه، آلمانی و انگلیسی تسلط
داشت و از زبان لاتین نیز به خوبی بهره میگرفت. دکتر اسفندیاری در
سایه فعالیتهای تحقیقاتی و علمی که داشت، او را در زمان حیاتش مراجع
علمی بینالمللی داخل و خارج به خوبی میشناختند و براین اساس تعداد
زیادی گیاه، قارچ و حشره توسط دیگر دانشمندان به نام و افتخار او
نامگذاری گردیده است. افزون بر این، ایشان موفق به دریافت مدال لیاقت
در کشاورزی از کشور فرانسه (در سال 1958)، مدال افتخار و حمایل از
اتریش (در سال 1962)، مدال لژیون دونور فرانسه از دست ژنرال دوگل رییس
جمهور اسبق فرانسه (در سال 1963)، مدال خدمت با ستاره از کشور آلمان
(در سال 1970) و تقدیر نامه حسن انجام خدمت از وزارت کشاورزی ایران (در
15/1/1372) گردیده است. دکتر اسفندیاری شخصی پرتلاش، جدی و با نظم بود
و از همکاران خود حداقل، انتظار رعایت نظم و انضباط را داشت و اگر خلاف
آن را میدید، برآشفته میگشت. اکنون 100 سال از تولد و 14 سال از فوتش
میگذرد، اگرچه او دیگر در این جهان نیست، ولی آثارش
بویژه ًهرباریوم وزارت جهاد کشاورزی(IRAN)
ً باقی است و
او را برای آیندگان چهرهای نام آشنا خواهد ساخت. روحش شاد باد.
تهیه: دکتر جعفر
ارشاد
-------------------------------------------------------------------------
|
